فناوری‌های ارتباطی و صلح دیجیتال: نقش شبکه‌های اجتماعی در تحول جنبش‌های صلح‌طلبانه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
بهرخ گنجی 1
محمد غریب شاه 2
مهشید نیازیان 3
ناهید موسی زاده 4
1 دانشجوی دکتری مدیریت رسانه، دانشکده علوم اجتماعی، ارتباطات و رسانه، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکزی، تهران، ایران
2 دکتری علوم ارتباطات اجتماعی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد خوراسگان، اصفهان، ایران
3 کارشناس علوم اقتصادی، دانشکده اقتصاد، دانشگاه تهران، تهران، ایران
4 کارشناس ارشد، علم سنجی، دانشکده مدیریت، دانشگاه تهران، تهران، ایران
10.22034/ipsan.2025.242816
چکیده
شبکه‌های اجتماعی مجازی، انقلابی را در ارتباطات، تعامل و اشتراک‌گذاری ایده‌‌ها ایجاد کرده و به یک عامل حیاتی و مؤثر در پیدایش و حیات جنبش‌‌های اعتراضی تبدیل شده است.
هدف پژوهش: هدف اصلی، واکاوی این مسئله بود که چگونه این پلتفرم‌ها هم‌زمان هم به‌عنوان بستری توانمندساز و هم به‌عنوان عرصه‌ای مخاطره‌آمیز برای کنشگری صلح عمل می‌کنند.
روش پژوهش: این مطالعه به روش مروری-تحلیلی انجام گرفته است. با گردآوری و تحلیل منابع علمی معتبر (کتاب‌ها، مقالات و گزارش‌های پژوهشی) در حوزه‌های مطالعات ارتباطات، صلح و جنبش‌های اجتماعی، و با بهره‌گیری از چارچوب نظری ترکیبی نظریه کنش ارتباطی هابرماس و نظریه قدرت ارتباطی کاستلز، به تحلیل داده‌ها پرداخته است.
یافته‌ها: یافته‌های تحقیق حاکی از یک پارادوکس ذاتی است. از یک سو، شبکه‌های اجتماعی با تسهیل کنش ارتباطی، امکان گفتمان‌سازی جایگزین، گفتگوی فرامرزی و مستندسازی خشونت را فراهم کرده و با ایجاد ساختارهای شبکه‌ای غیر متمرکز، بسیج سریع و اعمال قدرت ارتباطی توسط کنشگران صلح را ممکن ساخته‌اند. از سوی دیگر، همین فضا در معرض تهدیدهایی چون قطبی‌سازی الگوریتمی، انتشار گسترده اطلاعات غلط، نظارت دیجیتال و سرکوب سایبری فعالان قرار دارد که نفس کنشگری صلح را به مخاطره می‌اندازد.
نتیجه‌گیری: شبکه‌های اجتماعی، جنبش‌های صلح‌طلبانه را اساساً متحول کرده‌اند، اما این تحول توأم با فرصت‌ها و مخاطرات بی‌سابقه است. تحقق «صلح دیجیتال» مستلزم عبور از نگاه ابزارانگارانه و درک این پلتفرم‌ها به‌عنوان عرصه‌ای نبرد روایی و هویتی است. برای تقویت نقش صلح‌آفرین آنها، افزایش سواد رسانه‌ای انتقادی، توسعه فناوری‌های ارتباطی امن و غیر متمرکز و تدوین چارچوب‌های حاکمیتی شفاف برای پلتفرم‌ها پیشنهاد می‌شود. پژوهش‌های آتی می‌بایست با تمرکز بر منطق الگوریتمی پلتفرم‌های خاص و انجام مطالعات طولی و بوم‌محور، درک ما را از این رابطه پویا عمق بخشند.
کلیدواژه‌ها
فناوری‌های ارتباطی
صلح دیجیتال
شبکه‌های اجتماعی
جنبش‌های صلح‌طلبانه